you're reading...
Thống kê ứng dụng

Các thang đo của số liệu

Khi tiến hành đo đạc và thu thập số liệu, ta có thể có nhiều kiểu đo, ghi nhận thông tin khác nhau tùy vào tính chất của đối tượng, của thông tin mình cần biết. Ví dụ cụ thể hơn khi cầm một bản điều tra có rất nhiều câu hỏi, mỗi câu hỏi cho ta một loại thông tin khác nhau về đối tượng được phỏng vấn. Các loại thông tin này cần phải được phân loại vì khi xử lý chúng ta cần đến các công cụ thống kê khác nhau.

Xét về mặt thang đo, người ta chia làm 4 loại thông tin sau đây theo thứ tự tăng dần về hàm lượng thông tin của chúng:

(1) Thang đo danh nghĩa (norminal scale): thang đo này cung cấp cho ta thông tin về thuộc tính của đối tượng như tên sản phẩm, đạt hay không đạt, quan trọng hay thứ yếu…Các sản phẩm được phân loại theo thông tin trên các nhãn (labels) chứ chưa có sự đánh giá ở đây.

(2) Thang đo thứ bậc (ordinal scale): khi số liệu có các tính chất của thang đo danh nghĩa và kèm theo việc xếp hạng hay xếp thứ tự chúng. Ví dụ như khi ta xếp hạng các nước đang phát triển và phát triển; xếp hạng học sinh theo các loại yếu, trung bình, khá, giỏi; xếp loại nhân viên theo A, B, C; phân loại các loại quả trái cây theo các loại 1, 2, 3, 4, 5 để bán với giá khác nhau. Chú ý rằng giữa các loại đơn giản là xếp loại cao thấp, theo mức độ ưu tiên chứ các con số như loại 1, loại 2 không có nghĩa là loại 1 tốt gấp đôi loại 2, không nói đến mức độ chênh lệch cụ thể về chất lượng của các loại (không lượng hóa được chênh lệch).

(3) Thang đo khoảng (interval scale): các số đo của thang đo này vừa bao gồm các tính chất của thang đo thứ bậc vừa có thêm đơn vị đo để mô tả khoảng chênh lệch giữa các số đo. Bản thân giá trị đo của thang đo này không cho biết giá trị tuyệt đối của nó về độ lớn nhưng cho ta ta biết về độ lớn của chênh lệch giữa các số đo. Tiêu biểu cho số đo thuộc thang đo này là đo nhiệt độ C. Ví dụ như con số 20, 25, 30, 40 độ C không nói cho ta biết bản thân nó “lớn” bao nhiêu vì giá trị 0 độ C không phải là tuyệt đối, không có nghĩa là “không có nhiệt độ” (dĩ nhiên là ta vẫn hình dung nó nóng lạnh thế nào vì ta luôn có cảm giác so sánh) nhưng ta biết rằng chệnh lệch giữa 30 và 25 độ C sẽ có độ lớn bằng khoảng chênh lệch giữa 35 và 30 độ C, tương tự chênh lệch giữa 40 và 30 độ C sẽ gấp đôi chênh lệch giữa 30 và 25 độ C.

(4) Thang đo tỉ lệ (ratio scale): Đây là thang đo cung cấp cho ta nhiều thông tin nhất, ngoài các thuộc tính của thang đo khoảng, các số đo từ thang đo này còn có một giá trị không tuyệt đối (do bản chất) để nói lên ý nghĩa “không có gì, không tồn tại”. Với một giá trị đo ta có thể biết được độ lớn của nó mà không cần phải so sánh với một giá trị khác như các số đo trong thang khoảng cách. Ví dụ cũng đo nhiệt độ nhưng nếu ta đo bằng thang nhiệt độ Kenvin (độ K) với độ không tuyệt đối, các số đo được là thang đo tỷ lệ vì nó cho biết được độ lớn của từng giá trị nhiệt độ, 0 độ K nghĩa là vật ở trạng thái ngừng chuyển động nhiệt. Một ví dụ đơn giản nữa của thang đo này là khối lượng của một vật. Giá trị 1kg cho ta biết vật có bao nhiêu chất trong đó (có thể tính ra được cụ thể bao nhiêu phân tử, nguyên tử trong đó) và 0kg có nghĩa là không có gì cả. Rất nhiều các số đo liên quan đến vật lý khác đều thuộc thang đo này như chiều dài, thời gian, cường độ dòng điện, mol, góc…và các đơn vị dẫn xuất của chúng như tần số, vận tốc, công suất…

Việc phân loại theo các thang đo này rất quan trọng khi tiến hành xử lý số liệu vì theo bản chất của chúng, tùy vào hàm lượng thông tin chúng có được mà các công cụ thống kê có thể khác nhau. Ví dụ như ta không thể tính trung bình cho các số liệu của thang đo danh nghĩa cũng như không thể tính trung bình và phương sai cho các số liệu thuộc thang đo thứ bậc được. Với thang tỷ lệ, nhiều thông tin nhất nên hầu hết các công cụ thống kê đều áp dụng được cho số liệu thuộc thang đo này.

Có thể tham khảo thêm thông tin về các thang đo và các công cụ thống kê có liên quan tại link này (Tiếng Anh).

Discussion

No comments yet.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: